---

De nacht waarin de bioscoop een oven des doods werd

Op de avond van 28 Mordad 1357 (19 augustus 1978) brak er brand uit in Cinema Rex in Abadan, terwijl honderden mensen binnen zaten te kijken naar The Deer, een film van Masoud Kimiai en Gholam-Hossein Saedi. De naam van de bioscoop, “Rex”, betekent in het Latijn “koning”, en de tragedie vond precies plaats op de verjaardag van Mossadeghs afzetting op 28 Mordad 1332 (19 augustus 1953) — twee details die vanaf het allereerste begin een politieke schaduw over de afschuwelijke brand wierpen. De brand ontstond rond 21.45 uur en verspreidde zich razendsnel door de bioscoop. Veel toeschouwers kwamen binnen vast te zitten en na urenlange pogingen om de brand onder controle te krijgen, was het gebouw vrijwel volledig verwoest. Volgens de eerste berichten vielen er ten minste 377 doden. [1] [2]

Maar de betekenis van Cinema Rex bleef niet beperkt tot de omvang van de menselijke tragedie. Het incident werd een voorbeeld van een patroon voor de Islamitische Republiek: eerst een gruwelijke massamoord plegen, vervolgens een politiek verhaal construeren over wie verantwoordelijk was, en dat verhaal inzetten als kracht om de publieke opinie en de politieke macht te beïnvloeden. Een patroon dat later in de geschiedenis van de Islamitische Republiek opnieuw zichtbaar zou worden bij tragedies zoals het neerhalen van het Oekraïense passagiersvliegtuig en de massamoorden van januari 2026 (Dey 1404/2584). [3] [4]

In de dagen na de brand werd de vraag “Wie stak de bioscoop in brand?” een van de centrale politieke vragen van het land. Er werden verschillende antwoorden gegeven, maar het anti-Shah-verhaal kreeg al snel de overhand.

Honderden slachtoffers

Vanaf het allereerste begin bestond er onenigheid over het dodental. Iraanse kranten meldden aanvankelijk een officieel aantal van 377 doden. [1] The Washington Post publiceerde op 21 augustus hetzelfde aantal, onder verwijzing naar officiële informatie, en schatte dat er ongeveer 700 mensen in het publiek waren geweest. [2]

In Abadan geloofden veel mensen het aangekondigde aantal echter niet. Berichten uit de daaropvolgende dagen, gebaseerd op getuigen, nabestaanden van slachtoffers en lokale bronnen, spraken van een veel hoger dodental. Op 25 augustus meldde The Washington Post dat veel inwoners van Abadan geloofden dat meer dan 600 mensen waren omgekomen, terwijl het officiële aantal op 377 bleef staan. [5]

De omvang van de tragedie was bijzonder gruwelijk omdat het vuur zich door een afgesloten ruimte verspreidde en veel toeschouwers geen enkele kans hadden om te ontsnappen. Beelden van verbrande lichamen en rijen familieleden die kwamen om hun dierbaren te identificeren, dompelden Abadan in shock.

Cinema Rex was niet slechts een lokale tragedie; de brand vond plaats in een van de belangrijkste oliesteden van Iran, op een moment dat de protesten van marxistische en islamistische groepen tegen de Pahlavi-regering zich snel uitbreidden. Enkele weken later namen de olierstakingen in Abadan en andere centra van de olie-industrie toe, en oliearbeiders werden een van de beslissende krachten in het verloop van de revolutie. [6]

Wie stak de lucifer aan?

Jaren later werd tijdens een speciaal tribunaal dat na de revolutie was ingesteld om de zaak-Cinema Rex te onderzoeken, Hossein Takbalizadeh aangewezen als de belangrijkste dader van de brandstichting.

Tijdens het proces beschreef Takbalizadeh hoe hij en Faraj Bazrkar, Yadollah Mohammadpour en Fallah Mohammadi aanvankelijk van plan waren Cinema Soheila in brand te steken, maar dat hun plan mislukte. Vervolgens gingen zij naar Cinema Rex. Volgens zijn verklaring werd brandbaar materiaal rond de ingang gegoten en stak hij zelf de lucifer aan. [7]

Takbalizadeh sprak ook over zijn contacten met religieuze kringen in Abadan en over activiteiten zoals het vermenigvuldigen en verspreiden van pamfletten van Khomeini. [7]

Ook de namen van personen als Mohammad Rashidian, Mohammad Kiawash en verschillende geestelijken die in Abadan actief waren werden genoemd in verslagen uit die periode en tijdens het proces. Takbalizadeh sprak over enkele van deze contacten en ontmoetingen, hoewel niet alle beschuldigingen tegen andere personen in de rechtbank tot dezelfde uitkomst leidden. [7] [8]

Belangrijk is dat het bewijs rond de brandstichting niet beperkt blijft tot verklaringen die pas jaren later naar voren kwamen. Touraj Atabaki, sociaal historicus en hoogleraar, schrijft in zijn boek Toiling for Oil, in zijn chronologie van de revolutie, dat Cinema Rex in brand werd gestoken door aanhangers van ayatollah Khomeini om oliearbeiders en werknemers in de richting van een radicalere revolutionaire beweging te duwen. [6]

Deze interpretatie komt ook in ander academisch onderzoek naar voren. Cinema Iranica schrijft, onder verwijzing naar het werk van Abbas Amanat, de brand toe aan islamitische extremisten en benadrukt dat na het incident de verantwoordelijkheid werd toegeschreven aan functionarissen van de Pahlavi-regering en dat de tragedie werd gebruikt om de anti-regeringsprotesten te intensiveren. [9]

Het construeren van een verhaal tegen de Pahlavi’s

Terwijl het onderzoek naar de daadwerkelijke daders van de brand nog gaande was, verspreidde zich snel een ander verhaal door de samenleving: dat de Shah en zijn veiligheidsapparaat verantwoordelijk waren voor de brand.

Al één dag na de tragedie was dit verhaal dominant geworden in het politieke klimaat van het land. Tegenstanders van de regering presenteerden de brand als een daad van de autoriteiten om verzet te onderdrukken en angst te zaaien. Op 22 augustus meldde The Washington Post dat ongeveer 600 Iraanse studenten in de Verenigde Staten bijeen waren gekomen om te protesteren en beweerden dat de veiligheidstroepen van de Shah de bioscoop in brand hadden gestoken. [3]

Ook binnen Iran verspreidde dit verhaal zich snel. In zijn boodschap van 31 Mordad 1357 (22 augustus 1978) schreef Khomeini de brand toe aan het heersende apparaat en presenteerde hij deze als onderdeel van de misdaden van de regering. [10]

Ook verschillende politieke groepen die zich tegen de Shah verzetten, versterkten dit verhaal. In publicaties en verklaringen van religieuze, nationaal-religieuze (Melli-Mazhabi) en linkse groepen en van de Tudeh-partij werd de verantwoordelijkheid voor de tragedie bij de Pahlavi-regering en SAVAK gelegd. [11] Opmerkelijk is dat het woord “Rex” in het Latijn “koning” betekent en dat de brand precies op 28 Mordad (19 augustus 1978) plaatsvond, de verjaardag van Mossadeghs afzetting in 1332 (1953). Het samenvallen van deze twee details, samen met de prominente rol van politieke krachten die zich tegen de Shah keerden — waarvan sommige zichzelf zagen als voortzetters van Mossadeghs koers — roept ernstige vragen op over de motieven achter de misdaad en over de manier waarop het politieke verhaal eromheen werd geconstrueerd.

Als gevolg daarvan had het politieke verhaal over de tragedie zich al in de samenleving verankerd voordat het gerechtelijk onderzoek een duidelijk beeld kon geven van wie de brand had veroorzaakt.

Ook de reactie van de bevolking van Abadan liet zien hoe diep de invloed van dit verhaal was. Op 25 augustus meldde The Washington Post dat de stemming in de stad zich scherp tegen de Shah had gekeerd en dat veel mensen de regering verantwoordelijk hielden voor de tragedie. [5]

Het vuur van de bioscoop, de vlammen van de revolutie

Cinema Rex werd in brand gestoken op een kritiek moment in de Iraanse geschiedenis: een periode waarin de Pahlavi-regering te maken had met een groeiende protestgolf van marxistische en islamistische groepen, maar de toekomst van de revolutie nog allerminst zeker was.

De brand in Cinema Rex veranderde deze situatie.

De tragedie in Abadan leidde tot een nieuwe golf van demonstraties en rouwceremonies. De regering zette troepen in Abadan in om de situatie onder controle te houden, en herdenkingsplechtigheden voor de slachtoffers veranderden eveneens in anti-regeringsprotesten. [13]

Tegelijkertijd was Abadan van uitzonderlijk belang als het hart van de Iraanse olie-industrie. In de weken en maanden daarna breidden grootschalige stakingen zich door de olie-industrie uit en daalde de Iraanse olieproductie scherp. Het onderzoek van Touraj Atabaki naar de sociale geschiedenis van de olie-industrie plaatst Cinema Rex binnen deze keten van ontwikkelingen, vóór de grootschalige olierstakingen van 1357 (1978). [6]

Cinema Rex leidde dus niet alleen tot de dood van honderden Iraanse burgers; het verhaal dat eromheen werd geconstrueerd werd een van de krachten die bijdroegen aan de sociale mobilisatie tegen de Pahlavi-regering, die tijdens de gebeurtenissen rond de Islamitische Revolutie en in de daaropvolgende decennia leidde tot de dood van honderdduizenden Iraniërs. Het vuur dat in Cinema Rex begon, zette uiteindelijk het hele land in lichterlaaie.

De bekentenis die het verhaal veranderde

Na de revolutie en de machtsovername door de islamisten in Iran werd de zaak-Cinema Rex heropend. De gerechtelijke procedure begon aanvankelijk bij het Openbaar Ministerie van Abadan, werd vervolgens overgedragen aan het Revolutionaire Openbaar Ministerie en uiteindelijk werd in de zomer van 1359 (1980) in Abadan een speciaal tribunaal ingesteld onder leiding van Seyyed Hossein Mousavi Tabrizi. [7]

Maar de weg die Hossein Takbalizadeh naar dat tribunaal bracht, was op zichzelf een belangrijk onderdeel van het verhaal. Na de brand bleef hij enige tijd voortvluchtig voordat hij werd gearresteerd en gevangengezet. Toen de gevangenissen in Abadan op 23 Bahman 1357 (12 februari 1979), te midden van de overwinning van de islamistisch-marxistische revolutie, werden geopend, kwam hij vrij. Na zijn vrijlating ging hij naar Isfahan en vervolgens naar Qom en probeerde hij, naar eigen zeggen, zich bij Khomeini of diens omgeving bekend te maken en zijn rol bij de brand uit te leggen, maar dat lukte hem niet. [7]

Takbalizadeh keerde uiteindelijk terug naar Abadan met een introductiebrief van het kantoor van Khomeini, maar voordat hij die kon gebruiken, werd hij op 6 Khordad 1358 (27 mei 1979) opnieuw gearresteerd en bleef hij in hechtenis totdat het speciale tribunaal werd ingesteld. Tijdens het proces gaf Takbalizadeh toe dat hij betrokken was geweest bij het in brand steken van de bioscoop en beschreef hij het plan, zijn drie medeplichtigen en zijn religieuze contacten vóór de revolutie. Het proces vond plaats in 18 zittingen en omvatte tientallen verdachten. [7]

Uiteindelijk werden Takbalizadeh en vijf andere verdachten ter dood veroordeeld en werden de executies uitgevoerd in Shahrivar 1359 (september 1980). [7]

**Maar dit verhaal laat belangrijke vragen onbeantwoord: Waarom werd een man die vóór de revolutie was gearresteerd wegens vermeende betrokkenheid bij de brand tijdens de revolutie vrijgelaten? Waarom probeerde hij zich na zijn vrijlating, naar eigen zeggen, bekend te maken bij de leiders van de revolutie? En waarom werd hij uiteindelijk, meer dan een jaar later, opnieuw berecht en geëxecuteerd?

Deze vragen, samen met tegenstrijdigheden in zijn verklaringen tijdens verschillende fasen van de verhoren, werden een van de meest controversiële aspecten van de zaak-Cinema Rex. Tegelijkertijd vond het proces tegen de daders van een misdaad die een van de belangrijkste factoren was geweest bij het radicaliseren van de protesten en het veranderen van het regime pas enkele jaren na de machtsovername door de islamisten plaats — toen het al te laat was om de waarheid volledig aan het licht te brengen.

Een misdaadpatroon dat zich steeds opnieuw herhaalde

De tragedie van Cinema Rex bleef niet slechts een gruwelijke brand; de manier waarop zij werd verteld werd ook onderdeel van de politieke geschiedenis van de Islamitische Republiek. De machthebbers van de Islamitische Republiek leerden dat zij de meest gruwelijke misdaden konden plegen en, te midden van de publieke emoties die daaruit voortkwamen, ontkenning en manipulatie van de media konden gebruiken om aan verantwoordelijkheid en berechting te ontkomen.

Jaren later, in gevallen zoals het neerhalen van vlucht PS752, greep de Islamitische Republiek opnieuw naar ontkenning en het construeren van een verhaal. In de eerste dagen schreven Iraanse autoriteiten de crash toe aan een technische storing, verwierpen zij berichten dat het vliegtuig mogelijk door een raket was geraakt en omschreven zij die berichten als “psychologische oorlogsvoering”. [4] Bij deze tragedie kwamen alle 176 inzittenden om het leven, onder wie burgers van Iran, Oekraïne, Canada en Zweden. Uiteindelijk concludeerde een officieel onderzoek van de regering van Canada dat een luchtverdedigingsoperator van de Islamitische Revolutionaire Garde twee raketten op het vliegtuig had afgevuurd en het had neergehaald; Canada kwalificeerde het afvuren van de raketten door de operator als “opzettelijk”, hoewel het onderzoek geen bewijs vond dat het neerhalen vooraf was gepland of was bevolen door hoge functionarissen van de Islamitische Republiek, wat latere gerechtelijke vervolgingen bemoeilijkte. [4] Eén dag nadat deze werkelijkheid publiek was geworden, aanvaardden de Iraanse strijdkrachten de verantwoordelijkheid voor de raketaanval en omschreven zij die als een “menselijke fout”. [4]

Dit patroon was opnieuw zichtbaar bij de massamoorden van januari 2026, een hardhandig optreden dat resulteerde in de dood van tienduizenden mensen. [14] Functionarissen van de Islamitische Republiek, onder wie Abbas Araghchi, schreven de protesten en een groot deel van de doden toe aan gewapende actoren, Israël, de Verenigde Staten en buitenlandse troepen. In een interview met ABC News zei Araghchi dat de protesten van 28 december tot 7 januari vreedzaam waren geweest en volgens zijn relaas van 8 tot 10 januari waren veranderd in een “terroristische operatie”. Hij beweerde ook dat Israël opdracht had gegeven tot de moorden, met als doel het dodental te verhogen en de Verenigde Staten bij de crisis te betrekken. [15] Tijdens een andere persconferentie noemde hij de protesten eveneens een “terroristische oorlog” en sprak hij over bewijs van Amerikaanse en Israëlische betrokkenheid. [16]

In werkelijkheid werd hetzelfde patroon waarmee de Islamitische Republiek aan de macht kwam later herhaald bij het neerhalen van het Oekraïense passagiersvliegtuig en de massamoorden van januari 2026: eerst de moord, vervolgens de ontkenning en ten slotte een poging om de controle over het verhaal te grijpen en de verantwoordelijkheid op iemand anders af te schuiven. Het is mogelijk dat dezelfde tactiek werd gebruikt bij de ramp met het Metropol-gebouw en de ramp met de olietanker Sanchi, hoewel de precieze rol en motieven van de regering in die twee gevallen onduidelijk blijven.

Vanuit dit perspectief is Cinema Rex niet slechts de herinnering aan een bloedige nacht in Abadan; het is een historisch voorbeeld van de macht van narratieven in de politiek van de Islamitische Republiek — een verhaal dat in staat bleek een misdaad om te vormen tot brandstof voor de revolutie en de machtsovername in Iran.

---

Bronnen