چگونه هلند از یک جمهوری به پادشاهی تبدیل شد
خدانور افکاری
امروزه هلند در سراسر جهان بهعنوان یک پادشاهی مشروطه، به رهبری خاندان اورانیه (اورانیه یا نارنجی)، شناخته میشود. اما در طول بیش از دو قرن، پیش از آنکه نخستین پادشاه هلندی بر تخت شاهی بنشیند، این کشور از ثروتمندترین جمهوریهای اروپا بهشمار میرفت [1]. با توجه به خیزشهای مردمی در ایران در سالهای اخیر، در زمانی که میلیونها ایرانی شاهزاده رضا پهلوی را نمادی از وحدت ملی و گذار سیاسی میدانند [2]و[3]، تجربه هلند میتواند چشماندازی تاریخی و جالب توجه ارائه دهد.
جمهوری که بر دریاها فرمان میراند
از سال ۱۵۸۸ تا زمان اشغال هلند توسط فرانسه در سال ۱۷۹۵، هلند با نام جمهوری هفت ایالت متحد هلند شناخته میشد [4]. برخلاف کشورهای پادشاهی اطرافش، هلند پادشاه نداشت. قدرت سیاسی در اختیار ایالتها و مجلس ایالات (States General) بود و اعضای خاندان اورانیه اغلب در مقام اِستادهولدر یا شهردار خدمت میکردند. این مقام هرچند از نظر سیاسی و نظامی بسیار قدرتمند بود، اما معادل پادشاه محسوب نمیشد [5].
در همین دوران جمهوری بود که هلند وارد دورهای شد که بعدها به «عصر طلایی» شهرت یافت. بازرگانان هلندی بر تجارت جهانی چیره شدند و «شرکت هند شرقی هلند (VOC)» و «شرکت هند غربی هلند (WIC)» شبکهای از مستعمرات و مراکز تجاری را از اندونزی و آفریقای جنوبی امروزی تا سورینام و جزایر کارائیب بنیان نهادند [6]. آمستردام نیز به یکی از ثروتمندترین شهرهای بازرگانی جهان تبدیل شد [7].
با این حال، این شکوفایی اقتصادی بهایی سنگین برای میلیونها انسان داشت. بخش بزرگی از ثروتی که در «عصر طلایی» هلند انباشته شد، بر پایۀ بهرهکشی از مردم آسیا، آفریقا و قاره آمریکا بنا شده بود [8]. برای بسیاری از ملتهای تحت استعمار، آنچه در هلند «عصر طلایی» نامیده میشود، در واقع دورانی از خشونت و رنج بود [9].
وقتی ناپلئون بر سر هلند تاج گذاشت
اما با ظهور ناپلئون بناپارت، همهچیز دگرگون شد.
پس از اشغال هلند توسط فرانسه در سال ۱۷۹۵، جمهوری قدیم جای خود را به جمهوری باتاویا داد؛ حکومتی همسو با فرانسه که در عین اجرای اصلاحات اداری مدرن، سخت به پاریس وابسته بود [10]. ناپلئون سرانجام به این نتیجه رسید که حتی این ساختار نیز استقلال بیش از حدی به هلندیها میدهد. ازاینرو، در سال ۱۸۰۶ جمهوری را منحل کرد، پادشاهی هلند را بنیان نهاد و برادر کوچکتر خود، لوئی بناپارت (Lodewijk Napoleon)، را بر تخت شاهی نشاند [11].
نکته جالب این است که نخستین پادشاه هلند، اصلاً هلندی نبود؛ او یک فرانسوی بود.
لوئی بناپارت: «خرگوش هلند»
ناپلئون انتظار داشت لوئی تنها در خدمت منافع فرانسه باشد. اما لوئی بهتدریج خود را به مردم هلند نزدیک کرد. او زبان هلندی را آموخت، دربار خود را به هلند منتقل کرد، شخصاً از شهرهای آسیبدیده در حوادث طبیعی بازدید میکرد، برای سیلزدگان کمکرسانی سازماندهی کرد، از قربانیان انفجار بزرگ انبار باروت شهر لایدن (Leiden) در سال ۱۸۰۷ حمایت کرد، نظام اداری کشور را بهبود بخشید و از هنر، علم و آموزش در هلند پشتیبانی کرد [12] و [13].
همین تلاشها یکی از مشهورترین حکایتهای تاریخ هلند را رقم زد. گفته میشود لوئی هنگام معرفی خود به زبان هلندی گفت:
“Ik ben konijn van Holland.”
او میخواست بگوید «من پادشاه هلند هستم (Ik ben Koning van Holland)»، اما بهدلیل لهجه فرانسوی، واژه koning (پادشاه) را konijn (خرگوش) تلفظ کرد و در نتیجه جملهاش چنین معنایی داد: «من خرگوش هلند هستم.» [14] فارغ از اینکه این روایت تا چه اندازه در گذر زمان رنگ و بوی داستان و افسانه گرفته باشد، یک نکته را بهخوبی نشان میدهد: لوئی صادقانه میکوشید خود را با مردم کشور جدیدش یکی بداند [13].
اما ناپلئون چندان از این رفتارها خشنود نبود.
لوئی بارها منافع هلند را بر خواستههای برادرش ترجیح داد. برای نمونه، او تحریم تجاری بریتانیا را که ناپلئون بر اروپا تحمیل کرده بود، با اکراه اجرا میکرد تا اقتصاد هلند آسیب کمتری ببیند [15]. ناپلئون که معتقد بود برادرش بیش از حد «هلندی» شده است، در سال ۱۸۱۰ او را وادار به کنارهگیری کرد و هلند را مستقیماً به امپراتوری فرانسه ضمیمه کرد [16].
شاهزادهای که از تبعید بازگشت
حکومت مستقیم فرانسه بر هلند تا زمانی ادامه یافت که سرانجام امپراتوری ناپلئون رو به فروپاشی گذاشت.
در اواخر سال ۱۸۱۳، سه سیاستمدار برجسته هلندی ــ خیسبرت کارل فان هوخندورپ، فرانس آدام فان در دوین فان ماسدام و لئوپولد فان لیمبورخ استیروم ــ نهادی را تشکیل دادند که بعدها با نام «هیئت سهنفرهٔ ۱۸۱۳» (Driemanschap) شناخته شد [17]. آنان بهجای احیای جمهوری قدیم، از ویلیام فردریک، شاهزاده اورانیه، فرزند آخرین استادهولدر هلند، دعوت کردند تا از تبعید بازگردد و رهبری کشور را بر عهده گیرد [18].
ویلیام از سال ۱۷۹۵، زمانی که تهاجم فرانسه پدرش، ویلیام پنجم را ناچار به فرار به بریتانیا کرد، در تبعید به سر میبرد. هنگام شکست نهایی ناپلئون، او در انگلستان زندگی میکرد. به دعوت دولت موقت هلند، ویلیام فردریک با کشتی به هلند بازگشت و در ۳۰ نوامبر ۱۸۱۳ در ساحل اسخیفنینگن (Scheveningen) قدم به خاک وطن گذاشت؛ جایی که با استقبال پرشور مردم روبهرو شد [19].
ویلیام برخلاف انتظار، بلافاصله خود را پادشاه اعلام نکرد. او ابتدا عنوان شاهزادهٔ حاکم هلند (Sovereign Prince of the Netherlands) را پذیرفت. دو سال بعد، پس از شکست نهایی ناپلئون و تصمیمات کنگره وین، با عنوان ویلیام نخست بر تخت نشست و نخستین پادشاه نظام جدید هلند شد [20] و [21].
از جمهوری تا پادشاهی: بازیابی قدرت اورانیه
البته خاندان اورانیه پدیدهای تازه نبود. اعضای این خاندان نسلها در مقام استادهولدر خدمت کرده و در جنگ ۸۰ ساله علیه اشغال اسپانیا، نقش مهمی در مبارزه برای بازپسگیری استقلال کشور ایفا کرده بودند [5]. آنچه پس از ناپلئون تغییر کرد، خود خاندان نبود، بلکه نظام سیاسی کشور بود. جمهوریای که بیش از دو قرن دوام آورده بود، جای خود را به یک پادشاهی مشروطه تحت رهبری خاندان اورانیه داد [1] و [20].
هرچند بخش عمده از امپراتوری استعماری هلند در دوران جمهوری شکل گرفته بود، اما در دوران پادشاهان و ملکههای خاندان اورانیه بود که این امپراتوری بهتدریج پایان یافت. ملکه یولیانا (Juliana) در سال ۱۹۴۹ سند انتقال حاکمیت به اندونزی را امضا کرد و استقلال آن کشور را به رسمیت شناخت. همچنین سورینام در سال ۱۹۷۵، در دوران سلطنت او، به کشوری مستقل تبدیل شد [22] و [23]. امروزه پادشاهی هلند از چهار کشور تشکیل شده است: هلند، آروبا، کوراسائو و سینت مارتن [24].
وقتی تبعید پایان مییابد: بازتابی تاریخی برای ایران
تاریخ هرگز عیناً تکرار نمیشود و هر ملتی باید آینده خود را خود رقم بزند. با این حال، تجربه هلند یادآور آن است که دعوت از وارث یک دودمان تاریخی و محبوب برای بازگشت از تبعید، پس از دورهای از آشوب و دگرگونی سیاسی، پدیدهای بیسابقه نیست. هلندیها در سال ۱۸۱۳ تصمیم گرفتند شاهزاده اورانیه را به کشور بازگردانند و بدین ترتیب پایههای پادشاهی مدرن خود را بنا نهند. امروز نیز بخش بزرگی از ایرانیان، شاهزاده رضا پهلوی را نمادی از تداوم تاریخی و وحدت ملی میدانند. **نظام سیاسی آینده ایران ــ چه پادشاهی مشروطه باشد و چه جمهوری ــ باید در نهایت توسط خود مردم ایران و از طریق یک همهپرسی آزاد و دموکراتیک تعیین شود.**با این حال، تاریخ هلند نشان میدهد که بازگشت یک شاهزاده در تبعید برای ایفای نقشی در شکلدادن به آینده کشورش، پیشتر نیز به وقوع پیوسته است ــ و طی شدن مسیری مشابه در ایران نیز تصمیمی است که تنها و تنها به مردم ایران تعلق دارد.**
منابع
- Royal House of the Netherlands. History of the Kingdom of the Netherlands. Official Website of the Royal House.
https://www.royal-house.nl/topics/history/history-of-the-kingdom-of-the-netherlands - Iran International. Over a million people rally worldwide in solidarity with Iran.
https://www.iranintl.com/en/202602146821 - Iran International. Iran crossed point of no return as protests collide with economic exhaustion.
https://www.iranintl.com/en/202601265537 - Israel, Jonathan I. (1995). The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477–1806. Oxford University Press / Clarendon Press.
https://global.oup.com/academic/product/the-dutch-republic-9780198207344 - Encyclopædia Britannica. Stadholder: Dutch Official. Encyclopædia Britannica, Inc.
https://www.britannica.com/topic/stadholder - Nationaal Archief (National Archives of the Netherlands). Dutch East India Company (VOC) and West India Company (WIC) Archives. Government of the Netherlands.
- https://www.nationaalarchief.nl/sites/default/files/afbeeldingen/toegangen/NL-HaNA_1.04.02_introduction-VOC.pdf
- Rijksmuseum Amsterdam. The Dutch Golden Age: Trade and Wealth in the 17th Century. Museum Collection & Historical Guides.
https://www.rijksmuseum.nl/en/visitor-information/inside-the-rijksmuseum/17th-century - Government of the Netherlands. Slavery Past and Modern Apology. Ministry of the Interior and Kingdom Relations.
https://www.government.nl/themes/migration-and-travel/discrimination/history-of-slavery/the-history-of-slavery-in-the-kingdom-of-the-netherlands - Rijksmuseum Amsterdam. (2021). Slavery: 10 True Stories of People in the Dutch Colonial Period. Exhibition Publication.
https://www.rijksmuseum.nl/en/stories/exhibitions/slavery - Parlement.com. Bataafse Republiek (1795–1806). Montesquieu Instituut.
https://www.parlement.com/id/vh8lnhrp1x1d/bataafse_republiek_1795_1806 - Paleis Het Loo. Lodewijk Napoleon: De Eerste Koning van Holland. Museum Collection & Royal History, Paleis Het Loo.
https://paleishetloo.nl/verhalen/paleis/het-paleis-door-eeuwen-heen - Canon van Nederland. Napoleon Bonaparte & The Kingdom of Holland. Nederlands Openluchtmuseum.
https://www.canonvannederland.nl/en/napoleon - Canon van Nederland / IsGeschiedenis. Lodewijk Napoleon: De Franse Vader van het Volk. Historisch Archief & Educational Canon.
https://www.canonvannederland.nl/nl/page/260823/lodewijk-napoleon-de-franse-vader-van-het-volk - Encyclopædia Britannica. Louis Bonaparte: King of Holland. Encyclopædia Britannica, Inc.
https://www.britannica.com/biography/Louis-Bonaparte-king-of-Holland - Parlement.com / Montesquieu Instituut. Koninkrijk Holland (1806–1810) en Inlijving bij Frankrijk (1810–1813). Montesquieu Instituut.
https://www.parlement.com/bestuur-de-bataafs-franse-tijd-1795-1813 - Parlement.com. Driemanschap van 1813. Montesquieu Instituut.
https://www.parlement.com/algemeen-bestuur-1813-1814 - Royal House of the Netherlands. King Willem I (1772–1843). Official Monarch Biography.
https://www.royal-house.nl/topics/history/kings-and-queens/king-willem-i-1772-1843 - Rijksmuseum Amsterdam. Aankomst van de Prins van Oranje te Scheveningen, 30 november 1813. Object RP-P-OB-86.883, Rijksmuseum Collection.
https://www.rijksmuseum.nl/en/collection/RP-P-OB-86.883 - Montesquieu Instituut. Grondwet van 1814: Een Soeverein Vorstendom. De Nederlandse Grondwet.
https://www.denederlandsegrondwet.nl/indeling/grondwet-van-1814-een-soeverein-vorstendom - Oxford Public International Law. Final Act of the Congress of Vienna (9 June 1815). Oxford University Press.
https://opil.ouplaw.com/display/10.1093/law:oht/law-oht-64-CTS-453.regGroup.1/law-oht-64-CTS-453?prd=OHT&result=1&rskey=odyu8p&print - Nationaal Archief. 70 Jaar Soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië (1949). Nationaal Archief van Nederland.
https://www.nationaalarchief.nl/beleven/nieuws/70-jaar-soevereiniteitsoverdracht-aan-indonesie - Nationaal Archief. Onafhankelijkheid Suriname (1975). Nationaal Archief van Nederland.
https://www.nationaalarchief.nl/beleven/onderwijs/bronnenbox/onafhankelijkheid-suriname-1975 - Government of the Netherlands. Governance and Structure of the Kingdom of the Netherlands: Netherlands, Aruba, Curaçao, and Sint Maarten. Ministry of the Interior and Kingdom Relations.
https://www.government.nl/themes/government-and-democracy/caribbean-parts-of-the-kingdom